De onzichtbare hand werkt echt

Opmerkelijke relatie tussen zorgen over economie en waarden
Vanaf 2008 wordt ieder kwartaal het ‘Continu Onderzoek Burgerperspectieven’ door  het SCP (Sociaal & Cultureel Planbureau) gepubliceerd. Het geeft een beeld van veranderingen in de opvattingen van burgers. Een vast onderdeel zijn de zorgen van de burgers, die naar voren komen als antwoorden op de vraag “Wat vindt u op dit moment de grootste problemen in ons land? Waar bent u zéér negatief of boos over?”. Veruit de meeste zorgen worden gemaakt over ‘samenleven & waarden’ en ‘economie & inkomen’. Wat opvalt is dat de zorgen over deze twee thema’s afzonderlijk in de tijd veranderen, terwijl ze bij elkaar opgeteld min-of-meer constant zijn. Uit de cijfers van het SCP destilleerde ik onderstaande grafiek, waaruit duidelijk blijkt dat deze twee zorgen om elkaar heen golven. Het lijkt erop dat de zorgen over ‘samenleven & waarden’ en ‘economie & inkomen’ elkaar in balans houden. Voor mij – en ik heb heel wat gelezen over waarden – is dit een opmerkelijke relatie die het onderzoeken waard is.

Waarden beteugelen eigengewin
Blijkbaar zijn de zorgen waarde en geld twee tegengesteld werkende krachten, die sturing geven aan onze samenleving. Dat geld dat is, is evident. Maar dat waarden – de opvattingen van burgers over wat in de samenleving wenselijk wordt geacht – zó krachtig zijn, verrast me. Zelfs midden in de financiële crisis, tussen 2009 en 2012, waren de zorgen over waarden groter dan de zorgen over geld. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat in die periode in de politieke arena een heftig immigratiedebat woedde met de Angolese jonge vluchteling Mauro als mikpunt, dat het CDA (Christen Democratisch Appel) haar grondwaarden verkwanselde voor het pluche en macht en dat financiële instellingen met gemeenschapsgeld overeind werden gehouden. Zorgen over geld kunnen blijkbaar naar de achtergrond worden gedrongen door zorgen over maatschappelijke waarden. Het lijkt erop dat burgers een beroep doen op gemeenschappelijke waarden wanneer het nastreven van eigen gewin de samenleving schade berokkent. Waarden moeten er dan voor zorgen dat het gedrag van de afvalligen weer in lijn komt met het wenselijke. Waarden sturen het gedrag, maar ze corrigeren het dus ook. Kennelijk is de behoefte van mensen om volwaardig deel uit te maken van een samenleving – in het algemeen – groter dan de behoefte aan eigen gewin. Dit principe zou kunnen verklaren waarom de zorgen over waarden en geld als twee tegengestelde golven om elkaar heen bewegen.

Waarden zijn onze nationale trots
Naast de zorgen wordt de burgers ook gevraagd wat zij juist goed vinden in Nederland. Veruit het hoogst scoort ‘samenleven en waarden’ en is daarmee volgens het SCP de nationale trots. De betekenis van waarden als richtingaanwijzers naar het goede leven mag daarom niet worden onderschat. De Griekse filosoof Aristoteles (384 – 322 voor Christus) – die aan de basis stond van het vrije westerse denken – wist dat al lang geleden. Een van zijn bespiegelingen was dat mensen streven naar geluk als het hoogste doel in het leven. Door louter het goede te doen zou ‘eudaimonia’ – de goede ziel – bereikt worden. Hij waarschuwde – toen al – voor het gevaar van geld. Geld zou mensen kunnen verleiden om zelfverrijking als het hoogste doel te zien, waardoor het werkelijke geluk ondergraven wordt. Ook Koningin Beatrix hing deze filosofie aan. Gedurende haar regeerperiode heeft zij voortdurend het belang van waarden onder het voetlicht gebracht. Wanneer dat maar kon, benadrukte zij steeds weer de betekenis van betrokkenheid, verbondenheid en vertrouwen. In haar kerstoespraak van 2011 – midden in de financiële crisis – uitte zij een cri de coeur met “Geen land kan er wel bij varen als mensen gericht zijn op eigen gewin. Bij het bepalen van de waarde van alles moet daarom meer gelden dan geld alleen.”. Zij mag dan ook met recht ‘Koningin van Waarden’ genoemd worden, die de nationale trots hoog in het vaandel had staan.

Waarden werken als een onzichtbare hand
Waarden lijken wel een ‘onzichtbare hand’ die voor balans in de samenleving zorgt. Zelfs midden in een financiële crisis kunnen mensen zich meer zorgen maken over waarden dan over geld. Wanneer waarden in de  verdrukking komen, dan komen burgers in het geweer om die te beschermen. Naar mijn idee zal dat steeds sneller en meer gebeuren. Vooral de sociale media met Facebook, Twitter en Linkedin speelt hierbij een krachtige rol. Juist door de  openheid en impact van deze platforms laten mensen zich van hun goede kant zien met sociaal wenselijk gedrag. Zo niet dan komt daar een bijna niet te stoppen golf van afkeuring en kritiek overheen of leidt dat tot een verbanning uit het sociale netwerk. Niet alleen personen, maar vooral ook instanties – zoals overheid, bedrijven en hulporganisaties – hebben daar mee te maken. Informatie gaat met lichtsnelheid de wereld rond. Vooral negatief nieuws is hot zoals de Engelse uitdrukking ‘bad news travels fast’ aangeeft. Misstanden worden publiekelijk aan de kaak gesteld, en binnen een dag kan de jarenlange opgebouwde reputatie naar de filistijnen gaan. Ouderen maken zich wel eens zorgen over de veranderde waarden van de jeugd – dat overigens van alledag is – maar volgens mij zal juist door de vernieuwingen in de maatschappij waarden als een ‘onzichtbare hand’ meer dan ooit zijn goede werk doen.

Deel deze post

  • LinkedIn
  • Twitter
  • Facebook
  • Email

Geen Reacties »

ronvoskamp op 17 oktober 2013 in Waardebril Blog posts

Trackback URI | Reacties RSS

Laat een reactie achter